Toplu Katalog Nedir?
Birden fazla
kütüphane katalogunun birleştirilerek tek bir ara
yüzden taranabildiği ve ilgili kaynakların
bibliyografik künyelerine veya bilginin kendisine
basılı veya elektronik olarak kullanıcıları
tarafından erişildiği oluşumlardır.
Neden Toplu Katalog?
Aşağıdaki
nedenlerden dolayı toplu kataloglar dün olduğu
kadar, bugünde son derece önemlidir.
·
Bilginin varlığından haberdar olma.
·
Bilgiye erişim.
·
Kayıt
değişimi ve standartlaşma.
Bilginin Varlığından Haberdar Olma
·
Tek
bir ara yüzden kütüphanelerde bulunan kaynakları
arama,
·
Dinamik dil geçişli, kullanıcı dostu ara yüzler,
·
Üretilen bilgi kaynaklarına dünyanın her yerinden
erişim,
·
Bunun
kütüphanecilere getireceği saygınlık.
Kayıt Değişimi ve
Standartlaşma
·
Standart kayıt girişleri,
·
Kayıtların paylaşılması,
·
Kataloglama maliyetlerinin ve zaman kaybının minimum
düzeye indirilmesi,
·
Maksimum düzeyde işbirliği.
Bilgiye Erişim
·
Kütüphaneler arası ödünç verme (ILL)
·
Kütüphaneci ve isteyen kişi tarafından belge
isteklerinin takibi,
·
Belge
isteklerinin iletilmesi,
·
İstenen belgelerin gönderilmesi ve teslimatın
yapılması,
·
Bu
hizmete ilişkin muhasebe işlemleri.
Türkiye Üniversite Kütüphaneleri Toplu Katalogu
Projesi
Projenin Amacı
·
Türkiye Üniversite Kütüphaneleri Toplu Katalogu’nun
oluşturulması,
·
Türkçe-İngilizce-Almanca-Fransızca dillerinde
değişebilen tek bir ara yüzden Türkiye’deki
üniversite kütüphanelerinde bulunan kaynakların
bibliyografik bilgilerine erişim,
·
Bibliyografik bilgilerin paylaşımı ve kataloglama
maliyetlerinin düşürülmesi
·
Türkiye’de üretilen bilginin uluslararası paylaşıma
açılması,
·
Ulusal
ve uluslararası kütüphaneler arası ödünç verme
işleminin daha aktif ve kısa sürede
gerçekleştirilmesinin sağlanması.
Tarihçe
·
ÜNAK-OCLC
Konsorsiyumunun kurulması (2000)
·
WorldCat aboneliklerinin başlaması (2001)
·
WorldCat eğitim toplantısı ve kayıt girişlerinin
başlaması (2001)
·
Kayıt
sayısının artmasının beklenmesi (2001–2004)
·
Toplu
katalog için çalışmalara başlanması (2004)
·
Örnek
projelerin incelenmesi (2004)
Projenin
Aşamaları
·
Örnek
kayıtların gönderilmesi ve kayıtların test edilmesi,
·
Projenin tanıtılması için toplantıların yapılması,
·
Üye
kütüphanelerin belirlenmesi,
·
Yazılımın yüklenmesi ve test edilmesi,
·
Kullanıcı eğitimi,
·
OCLC
WorldCat aboneliği olan kütüphanelerin daha önce
WorldCat’e girmiş oldukları bibliyografik bilgilerin
OCLC tarafından sisteme aktarılması,
·
Diğer
kayıtların aktarılması,
·
Kayıt
alma/verme maliyetlerinin üye kütüphaneler ile
birlikte belirlenmesi.
·
Sistemin kullanıma açılması,
·
Kütüphaneler arası ödünç verme hizmetinin (ILL)
kullanıma açılması,
·
Kullanım koşullarının belirlenmesi,
·
Sistemin son kullanıcılara açılması.
Yapılan Çalışmalar
·
Projenin duyurulmasına ve kütüphanelerimizde bulunan
kaynakların bibliyografik kayıtlarının incelenmesine
yönelik olarak tartışma listelerinde duyurular
yapıldı.
·
WorldCat üyesi 9 kütüphanenin göndermiş olduğu
kayıtlar, OCLC’ye gönderildi.
·
Kayıtların değerlendirilmesi sonucunda uygun olduğu
OCLC tarafından belirtildi.
·
Projenin tanıtılmasına yönelik toplantılar
düzenlendi.
·
Devlet
kurumları ile ilgili yazışmalar yapıldı.
·
Kullanılacak programın prototipi geliştirildi (TÜTOK).
·
Geliştirilen prototipe OCLC’de bulunan kayıtlar
aktarıldı.
·
Farklı
kütüphanelerden alınan kayıtlar prototipe aktarıldı.
·
Türkçe
ara yüz hazırlandı.
·
Kullanıma açıldı ve konuyla ilgili olarak
kütüphanelerden görüşleri istendi.
·
Gelen
görüşler doğrultusunda geliştirme çalışmaları
yapılmaya başlandı.
Yapılması Planlanan Çalışmalar
·
Üye
olacak kütüphanelerin belirlenmesi.
·
Maliyet için kaynak araştırmasını yapılması ve proje
için kaynak bulunması.
·
Yazılımın kurulacağı bilgisayarın bulunacağı yerin
saptanması.
·
Yazılımın kurulması.
·
Üye
olan kütüphanelerin WorldCat’te bulunan kayıtlarının
ve onun dışındakilerin aktarılması.
·
Kullanıcı eğitimlerinin verilmesi.
·
Kayıt
alma/verme maliyetlerinin üye kütüphaneler ile
birlikte belirlenmesi.
·
Sistemin kullanıma açılması.
·
Kütüphaneler arası ödünç verme hizmetinin (ILL)
kullanıma açılması.
·
Kullanım koşullarının belirlenmesi.
·
Sistemin son kullanıcılara açılması.
Proje Anketi
Projenin
tanıtılmasına, Türkiye üniversite kütüphanelerinde
bulunan yayınların sayılarının belirlenmesine, ne
tür kütüphane otomasyon programlarının
kullanıldığının ve hangi formatta kayıt
üretebildiğinin belirlenmesine yönelik olarak
Mayıs-Haziran ayında bir anket hazırlanarak
kütüphanelere gönderildi.
·
Anket
gönderilen üniversite sayısı: 82
·
Yanıt
veren üniversite sayısı: 66
·
Yanıt
vermeyen üniversite sayısı: 16
Ankete Cevap Vermeyen Kütüphaneler
|
Akdeniz Üniv |
Cumhuriyet Üniv. |
İTÜ |
Marmara Üniv. |
|
Anadolu Üniv. |
Gaziantep Üniv. |
Kafkas Üniv. |
Ufuk Üniv. |
|
Atatürk Üniv. |
Girne Amerikan Üniv. |
KTÜ |
Yüzüncü Yil Üniv. |
|
Beykent Üniv. |
Haliç Üniv. |
Kocaeli Üniv. |
Yakın Doğu Üniv |
Anket Sonucu:
Ankete katılan
66 kütüphaneye ait veriler şöyledir:
·
Toplam
kayıt sayısı: 4.394.017
·
Toplam
dergi sayısı: 44.274
·
Bu
konudaki düşünce: Mutlaka yapılmalı
·
Bütçe
ayırabilen kütüphane sayısı: 8 (1000–5000$)
·
Worldcat üyesi kütüphane: 18
·
MARC
desteği: 60
Programın Yurt Dışındaki Kullanıcıları
|
Ülke |
Kurum |
Adı |
Kayıt Sayısı
(Milyon) |
Yer Bilgisi
(Milyon) |
Kullanıcı |
|
Hollanda |
OCLC PICA |
GGC-NCC |
14 |
25 |
900 |
|
Almanya |
GBV |
GVK |
25 |
50 |
1500 |
|
Almanya |
DDB |
Iltis |
9 |
16 |
400 |
|
Almanya |
HeBIS |
HeBIS |
11 |
16 |
300 |
|
Almanya |
BSZ |
SWB |
13 |
30 |
750 |
|
Fransa |
ABES |
SUDOC |
8 |
19 |
900 |
|
Avustralya |
NLA |
NBU |
15 |
30 |
400 |
|
İngiltere |
OCLC PICA |
LinkUK |
5 |
40 |
? |
TÜTOK (Türkiye
Üniversiteleri Toplu Katalogu)
Toplu katalogun ne şekilde çalışacağı konusunda kullanıcılara fikir
vermek amacı ile Ağustos ayı içinde proje ekibi ve
OCLC’nin yazılım mühendisleri birlikte çalışarak bir
prototip hazırlanmıştır. Bu prototipe aşağıda
listesi olan kütüphanelerin OCLC’ye girmiş oldukları
kayıtlar ve onunla birlikte Türkiye’den bazı
üniversite kütüphanelerinden alınan kayıtlar
yüklenmiştir. Şu anda prototipte toplam 104.892
kayıt bulunmaktadır.
İlgili veri tabanına http://unak.pica.nl
adresinden erişilip tarama yapılabilir.
TÜTOK’un Bileşenleri
Toplu katalog bittiği zaman aşağıdaki bileşenlerden oluşacaktır:
·
Ulusal
bir bilgi ağı
·
Ulusal
çevrimiçi toplu katalog
·
Ulusal
bilgi paylaşım sistemi
·
Ulusal
bilgi-belge dağıtım sistemi
Ulusal Bir Bilgi Ağı
·
Türkiye’deki üniversite kütüphaneleri ve
kullanıcıların, koleksiyonlarındaki her türlü bilgi
kaynağının bilgilerini içeren
bir ağ kurulacak ve bu ağ üzerinden aşağıdaki
bilgi kaynaklarına erişebileceklerdir:
§
Kitap,
dergi, CD-ROM vs.
§
İnternet kaynakları (e-veri tabanları vb.)
§
Sayısal ortama aktarılmış her türlü resim, eski
eserler vs.
Ulusal Çevrimiçi Toplu Katalog
·
Güncel
kütüphane yer bilgileri,
·
Kaynağın tek bir kayda bağlı olarak, hangi
kütüphanelerde bulunduğu,
·
Erişilebilirlik bilgileri,
·
Farklı
dillerde kapsamlı tarama olanakları,
·
5
milyondan fazla kaynağa erişim,
·
30.000
den fazla dergiye erişim,
·
Olanağı olmayan kütüphanelerin bu bilgilere erişimi,
vb.
Ulusal Bilgi Paylaşım Sistemi
·
Son
kullanıcılar masalarından üye kütüphanelerde bulunan
kaynaklara erişebilecek,
·
Bu
kaynakları kullanmak için istekte bulunabilecek ve
·
Hızlı
bir şekilde kendi kütüphaneleri aracılığıyla ödünç
alabilecekler,
Ulusal Bilgi-Belge Dağıtım Sistemi
·
Kullanıcı, kendisine en yakın kütüphaneleri
görebilecek,
·
Daha
az maliyetle, daha hızlı bir şekilde istediği
kaynağa erişebilecek,
·
Aradığı kaynağa 24 ile 48 saat içinde erişebilecek.
Kullanıcılar Açısından Yararları
·
Üye
olan bütün kütüphanelerin kaynaklarını tek bir ara
yüzden tarayabilecek,
·
Diğer
kütüphane kaynaklarına rahatlıkla erişebilecek,
·
Çevrimiçi olarak anında istekte bulunabilecek,
·
İşlemlerin her aşamasında e-posta ile
bilgilendirilebilecek veya isteğini takip
edebilecek,
·
İstemiş olduğu kaynağı kendi kütüphanesinden
alabilecek ve iade edebilecek,
·
Tam
metin dergilere belirlenen lisanslar bazında
erişebilecek.
Kütüphaneciler Açısından Yararları
·
Kataloglanmış bir kayıt, farklı kütüphanelerde
tekrar tekrar kataloglanmayacak,
·
Daha
kaliteli kayıtlar üretilecek,
·
Kayıtlar standart bir hale gelecek,
·
Daha
etkin bir iletişim ve işbirliği sağlanacak,
·
Bütün
bunlar olumlu bir prestij yaratacak.
Toplu Kataloga Katılım
·
Bütün
üniversite kütüphanelerine açık,
·
Gelecek için bütün kütüphanelere açık,
·
Üyelik
anlaşmaları dahilinde
§
Kayıt
yükleme
§
Kaynakların paylaşım politikası,
·
Kayıt
dağıtım anlaşmaları (ILL).
Program Kurulduktan Sonra Yapılacaklar
·
İlk Aşama
§
Kütüphanecilerin eğitilmesi,
§
Kayıtların bibliyografik ve yer bilgilerinin
aktarılması,
§
Aktarılan kayıtların belirlenecek standartlara göre
düzeltilmesi,
§
Yeni
kayıtların sürekli olarak sisteme girilmesi,
§
İnternet üzerinden son kullanıcılara açılması.
·
İkinci Aşama
§
ILL
için kullanıcı bilgilerinin girilmesi,
§
Bu
bilgilerin güncellenmesi,
§
Dağıtımla ilgili ücretlerin belirlenmesi,
§
ILL
hizmeti verecek kütüphanelerin belirlenmesi ve
bunların şartları,
§
ILL
hizmetinin son kullanıcılara açılması.
Komisyonlar ve Çalışma Grupları
·
Yönetim Grubu
·
Kataloglama ve Sınıflama Grubu
·
Kütüphaneler Arası Kaynak Dolaşım Grubu (ILL)
·
Teknik
İşlemler Grubu
Yönetim Grubu
·
Sistemin yönetim yapısının belirlenmesi,
·
Alt
komisyonların belirlenmesi,
·
Çalışmaların denetlenmesi,
·
Eğitim
programlarının belirlenmesi,
·
Maliyetlerin belirlenmesi,
·
Diğer
unsurlar.
Kataloglama ve Sınıflama Grubu
·
Veri
tabanı standartları
§
İndeksleme
·
Kataloglama standartları
§
Sınıflama
§
Bibliyografik tanımlama vs.
·
Veri
giriş standartları
§
MARC,
PICA3 vs.
·
Çıkabilecek problemler ve çözümler
·
Eğitim
programları.
Kütüphaneler Arası Kaynak Dolaşım Grubu (ILL)
·
Ödünç
verme ve alma prosedürleri,
·
Kullanıcı kayıt standartları ve güvenlik,
·
Bütçe
vs. dengeleme işlemleri,
·
Çıkabilecek problemler ve çözümler,
·
Eğitim.
Teknik Hizmetler Grubu
·
Programların işler durumda bulundurulması,
·
Güncellemeler,
·
İlgili
firma ile ilgili bağlantılar,
·
Çıkabilecek problemler ve çözümler,
·
Eğitim.
Uluslararası Erişilebilirlik
Sonuç
Gelişmiş ülkelerde üretilen bilimsel kaynaklara, ülkemizden
erişilebilmesine yönelik herhangi bir problem ile
karşılaşılmamasına rağmen, ülkemizde üretilen
kaynaklara ulaşmada, gerek yurt dışından gerekse
yurt içinden ciddi problemler yaşanmaktadır. Bütün
teknolojik gelişmelere rağmen, ülkemizde bulunan
kütüphanelerin hala bir toplu katalogunun
bulunmaması, her kütüphane katalogunun farklı
programlar aracılığı ile farklı İnternet arayüzleri
ile taranması ve bibliyografik formatlarda farklı
standartların uygulanması üretilen bilgi
kaynaklarına erişimi her geçen gün daha da
zorlaştırmaktadır. Ayrıca bibliyografik kaynakların
oluşturulması ve kullanılan programlara kayıtlarının
yapılması aşamasında oldukça zaman ve emek kaybına
neden olmakta, her kaynak her bir kütüphanede tekrar
yeniden kataloglanmaktır. Bütün bunlara ilaveten
etkin bir kütüphaneler arası kaynak paylaşımı da
gerçekleşememektedir.
Derneğimiz yaptığı
incelemelerde dünya toplu katalogunu (WorldCat)
oluşturmuş olan ve ticari bir amaç gütmeyen OCLC ile
çalışarak ülkemizde de yukarıda detayları verilen
bir toplu katalog oluşturulması amacıyla bir proje
hazırlamıştır.
Projenin tamamlanmasından sonra;
·
Projede yer alacak bütün kütüphanelerin kayıtlarına
elektronik ortamda tek bir arayüzden erişilecek,
·
İstenilen kayıt aynı yerden işaretlenerek ilgili
kütüphaneden ödünç alınabilecek,
·
Kataloglamada standartlaşmaya gidilecek ve kayıtlar
bir kere kataloglanarak ilgili kütüphanelerin kendi
otomasyon sistemlerine rahatlıkla aktarılabilecek,
·
Türkiye’de üretilen kaynaklar dünyanın her yerinden
erişilebilir hale gelecektir.
